درسنامه آموزشی تاریخ (1) انسانی کلاس دهم رشته ادبیات و علوم انسانی

فلات ایران، مهد یکی از کهن‌ترین و غنی‌ترین تمدن‌ها است. شما در این درس با استفاده از شواهد و مدارک باستان‌شناسی، زندگی اجتماعی ساکنان فلات ایران را در دوران پیش از تاریخ و چگونگی تأسیس و گسترش تمدن در این فلات، تجزیه و تحلیل می‌کنید.

جغرافیای تمدنی ایران

خواندید که عوامل جغرافیایی تأثیر بسزایی در پیدایش تمد‌ن‌های نخستین و سیر رویدادها و تحولات تاریخی در سرزمین‌های مختلف داشته است. تاریخ و تمدن کهن ایران نیز به طرز چشمگیری از شرایط و عوامل جغرافیایی تأثیر پذیرفته است. از این رو، برای مطالعه و شناخت کامل تاریخ و تمدن ایران، ناگزیر از توجه به جغرافیای آن هستیم.

فلات ایران از شمال به دریای مازندران (خزر) و دریاچهٔ آرال، از غرب به جلگهٔ بین النهرین، از جنوب به خلیج فارس، دریای مَکران (عمان) و اقیانوس هند و از شرق به جلگهٔ سند محدود می‌شود. کو‌ه‌ها و رشته کوه‌های بزرگ و کوچکی، این فلات را در بر گرفته و در دامنه و میان آنها، دشت‌ها و جلگه‌هایی با آب‌وهوای متفاوت به وجود آمده است. نواحی کوهپایه‌ای و سرزمین‌های پست ایران، براساس میزان بارندگی و رطوبت آنها، از گذشته‌های بسیار دور محیط مناسبی برای زندگی انسا‌ن‌ها و برپایی سکونتگا‌ه‌های روستایی و شهری بود‌ه‌اند.

موقعیت جغرافیایی فلات ایران نیز تأثیر زیادی بر تاریخ و تمدن آن داشته است. ایران به واسطهٔ موقعیت جغرافیایی خاص خود در جنوب غربی آسیا، پل ارتباطی میان شرق و غرب جهان باستان بود. در عصر باستان، مهم‌ترین را‌ه‌های زمینی و دریایی که تمد‌ن‌ها و کشورهای بزرگ را به یکدیگر متصل می‌کردند، از میهن ما می‌گذشتند و خلیج فارس و دریای مَکران نقش مهمی در برقراری ارتباط تجاری، سیاسی، نظامی و فرهنگی میان سرزمین‌های دور و نزد یک جهانِ آن روز داشتند. چنین موقعیت جغرافیایی، ایران را به کانون مبادلات فرهنگی، هنری و اقتصادی در جهانِ باستان تبدیل کرده و موجب شده بود که ایرانیان نقش فعّال و مؤثری در انتشار و گسترش فرهنگ و تمدن به عهده گیرند. از سوی دیگر، کشور ما به خاطر موقعیت جغرافیایی خود، در معرض مهاجر‌ت‌ها و هجوم پیاپی اقوام مختلف و حکومت‌های خارجی قرار داشت. این مهاجر‌ت‌ها و هجو‌م‌ها تأثیر فو‌ق‌العاد‌ه‌ای بر جنبه‌های گوناگون زندگی سیاسی، اجتماعی، فکری، فرهنگی و اقتصادی ایرانیان در طول تاریخ گذاشته است.

ایران در دوران پیش از تاریخ

الف- کهن‌ترین ساکنان فلات ایران

سابقهٔ حضور انسان در فلات ایران به طور دقیق روشن نیست، اما بعضی از پژوهشگران احتمال داده‌اند گرو‌ه‌هایی از جمعیت‌های انسانی از آفریقا، آسیای مرکزی، قفقاز و شبه قارهٔ هند در دوران پارینه سنگی به سوی سرزمین ما مهاجرت کرده‌اند. کهن‌ترین نشانه و آثاری که از حضور انسان در ایران تاکنون کشف شده، مربوط به بستر کَشَف‌رود در نزدیکی مشهد در خراسان رضوی است. قدمت ابزارهای سنگی یافت شده در این مکان را حدود 1 میلیون سال تخمین زد‌ه‌اند.

از دیگر مناطق ایران، به ویژه از غارها نیز ابزارهای سنگی مختلفی با قدمت کمتری به دست آمده است. به هر حال تا 12 هزار سال پیش، نواحی پایکوهی و دشت‌های ایران جولانگاه انسا‌ن‌هایی بوده که در پی شکار جانوران و گردآوری مواد خوراکی گیاهی بود‌ه‌اند.

ب- از نخستین روستاها تا نخستین شهرها

هما‌ن‌گونه که در درس 4 خواندید، کاو‌ش‌های باستا‌ن‌شناسی اخیر در محوطهٔ باستانی چُغاگُلان در شهرستان مهران نشان داده است که ساکنان نواحی کوهپایه‌ای زاگرس جزء نخستین مردمانی بود‌ه‌اند که حدود 12 هزار سال پیش شروع به کشت گیاهانی مانند جو و گندم و اهلی نمودن جانورانی مثل بز و گوسفند کردند. این اقدام به منزلهٔ ورود انسان از دورهٔ شکار و گردآوری خوراک به دورهٔ یکجانشینی و تولید خوراک در فلات ایران است.

با روی آوردن گرو‌ه‌هایی از مردم به کشاورزی و دامپروری، به تدریج سکونتگا‌ه‌ها و روستاهایی نخست در غرب و سپس در دیگر مناطق ایران پدید آمد. به نقشهٔ زیر بنگرید.

ساکنان این سکونتگا‌ه‌ها با گسترش و پیشرفت مهارت‌های ابزارسازی‌شان، علاوه بر آنکه فعّالیت‌های کشاورزی و دامداری را گسترش بخشیدند، در زمینهٔ صنایع و هنرهای گوناگونی مانند سفالگری، فلزکاری، بافندگی، خانه‌‌سازی نیز به پیشرفت‌ها و موفقیت‌های چشمگیری دست یافتند.

1- سفالگری: مردم ایران از حدود 8 هزار سال پیش در ساختن ظروف و ابزارهای سفالی پیشرفت قابل توجهی یافتند، با اختراع چرخ سفالگری، دگرگونی بزرگی در ساخت ظروف سفالی به وجود آمد. ظروف سفالی ساده و نقش‌دار متنوعی از سکونتگا‌ه‌های باستانی ایران به دست آمده است. این ظروف در سرزمین‌های دیگر، از جمله بین النهرین مشتریان فراوانی داشت.

2- فلزکاری: یافته‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مردم ایران از حدود 8 هزار سال پیش با چکش‌کاری بر روی رگه‌های طبیعی مس، برخی ابزارها به ویژه زیورآلات مسی می‌ساختند. بقایای کوره‌های ذوب و قالب‌گیری مس در برخی سکونتگاه‌های کهن مانند شهداد، تَل اِبلیس و تپه یحیی در استان کرمان و تپهٔ زاغه در قزوین، بیانگر آن است که در حدود 5 تا 7 هزار سال پیش ساکنان این سکونتگاه‌ها به فنون ذوب و قالب‌گیری مس دست یافته بودند. آثاری از معدن بزرگ مس در شهرستان بافت در استان کرمان نیز کشف شده است. یکی دیگر از دستاوردهای صنعت فلزکاری ساکنان فلات ایران، ساخت اشیا و ابزارهای مفرغی از طریق آمیختن مس با مادۀ قلع بود. مفرغ‌های لرستان، بهترین نمونه از صنعت و هنر فلزکاری ایران به شمار می‌روند.

اشیا و ظروف سنگ صابونی، یکی دیگر از مصنوعاتی است که توسط مردم برخی از سکونتگاه‌های کهن به ویژه جیرفت و تپه یحیی در استان کرمان، با مهارت و ظرافت تمام ساخته می‌‌شد. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که سکونتگاه‌های مذکور از مراکز عمدهٔ تولید و صدور سنگ صابون به مناطق دور و نزدیک بوده‌اند.

3- خانه سازی: به نظر می‌رسد که ساکنان فلات ایران نیز مانند مناطق دیگر جهان، در ابتدای یکجانشینی، سرپنا‌ه‌ها و کلبه‌هایی نه چندان مقاوم از سنگ، چوب و شاخ و برگ درختان و گیاهان می‌ساختند. آنان اندک اندک آموختند که با استفاده از گِل و سنگ و سرانجام خِشت، بناهای محکم‌تری بسازند. آنها سطح دیوارها را با کاهگِل می‌پوشاندند و گاه رنگ آمیزی می‌کردند و سقف خانه‌ها را معمولاً با تیرهای چوبی می‌پوشاندند.

پدید آمدن شهرها: در حدود 5 هزار سال پیش، نخستین شهرها در فلات ایران به وجود آمد. شوش و چُغامیش در خوزستان؛ شهداد و جیرفت در کرمان؛ شهر سوخته در سیستان و سیَلک در کاشان از جملهٔ این شهرها بودند.

دوران تاریخی

تمدن ایلام

دوران تاریخی فلات ایران با تاریخ ایلام که اطلاعات مکتوبی در بارهٔ آن وجود دارد، آغاز می‌شود. سرزمین اصلی ایلامیان شامل جلگهٔ خوزستان و مناطق کوهستانی زاگرس جنوبی و میانی بود. از آنجا که اقتصاد بین النهرین نیازمند منابع طبیعی و معدنی فلات ایران بود، فرمانروایان سومری و اَکدی، پیاپی به سرزمین ایلامی‌ها لشکرکشی می‌کردند. این تاخت و تازها، سرانجام سبب شد که حاکمان کوچک و مستقل ایلامی در حدود 2600 ق.م. با یکدیگر متحد شوند و پادشاهی ایلام را تأسیس کنند.

حکومت و تمدن ایلام، همواره با همسایگان بین النهرینی خود مانند سومریان، اَکدیان، بابلیان و آشوریان ارتباط تنگاتنگ سیاسی، فرهنگی و تجاری داشت. قلمرو ایلام بارها مورد هجوم سپاهیان بین النهرین قرار گرفت و استقلال خود را از دست داد؛ اما ایلامیان دوباره قدرت می‌گرفتند. پادشاهان ایلام نیز هرگاه فرصتی به دست می‌آوردند به بین النهرین لشکرکشی می‌کردند. ایلام همچنین با دیگر مناطق فلات ایران و سرزمین‌های مجاور آن مانند آسیای صغیر و هند، روابط تجاری داشت. ارتباط‌های سیاسی و تجاری موجب شکل‌گیری روابط فرهنگی میان این سرزمین‌ها شد و دین، فرهنگ، خط و زبان آنها را تحت تأثیر قرار داد.

حکومت ایلام، سرانجام پس از قرن‌ها سلطنت، بر اثر یورش ویرانگر آشوریان در قرن 7ق.م. دچار انحطاط و فروپاشی شد.

شهر و شهرنشینی

در قلمرو ایلام، شهرنشینی رونق داشت. شوش در مرکز جلگهٔ خوزستان، یکی از پایتخت‌های ایلامیان بود. این شهر که یکی از کهن‌ترین شهرها و مراکز تمدنی جهان به شمار می‌رود، در دوران حکومت ایلامی‌ها به اوج شکوفایی اقتصادی رسید و پیشه‌ها و صنایع مختلفی مانند سفالگری، فلزکاری و بافندگی در آن شهر رونق یافتند. شهر بزرگ و آباد شوش که در نتیجهٔ یورش آشوربانیپال با خاک یکسان شده بود، در دوران سلسلهٔ هخامنشیان دوباره شکوه و عظمت دیرین خود را بازیافت.

ایلامیان در بخش شرقی قلمرو خود، واقع در استان فارس امروزی نیز پایتخت دیگری به نام اَنشان یا اَنزان داشتند. سیمَش از دیگر شهرهای ایلام است که احتمالاً بر جای خرم‌آباد کنونی قرار داشته است.

در دورهٔ ایلام، معماری پیشرفت چشمگیری کرد و استفاده از آجر در ساختن بناها رایج شد. معبد چُغازنبیل در نزدیکی شهر شوش، شاهکار معماری آن دوره به شمار می‌رود. این معبد با استفاده از خشت خام در چند طبقه بنا شده است و روکشی از آجرنوشته‌ها و آجرهای لعاب‌دار دارد. 

دین و اعتقادات

ایلامیان به خدایان متعددی اعتقاد داشتند و از آنان برای پیشرفت در کار خود کمک می‌خواستند. به عقیدهٔ مردمان ایلام قدیم، خدایان دارای نیرویی ماوراء طبیعی بودند که آنان را بر انجام هر کاری قادر و توانا می‌ساخت. از جمله محبو‌ب‌ترین خدایان ایلامی، اینشوشیناک به معنی خدای شهر شوش بود. معبد چغازنبیل، ستایشگاه این خدا محسوب می‌شد. الهه‌های مادر نیز بسیار مقدس بودند و مقام رفیعی در سلسله مراتب خدایان ایلامی داشتند. ایلامیان این الهه‌ها را به عنوان مادر خدایان می‌پرستیدند و برای آنان معابدی ساخته بودند. در کاو‌ش‌های باستانی شوش، پیکر‌های گلی فراوانی که به «الهه» معروف‌اند، کشف شده که دلالت بر احترام و تقدس آنها نزد مردم دارد. از دیگر مراکز تمدنی ایران نیز پیکر‌های از الهه‌های مادر به دست آمده که نشان می‌دهد عقیده به این الهه‌ها در ایران فراگیر بوده است. در ایلام، کاهنان آداب و تشریفات دینی را زیر نظر کاهن بزرگ به جا می‌آوردند.

یکی از ویژگی‌های مهم تمدن ایلامی و در واقع تمدن کهن ایرانی، مقام و منزلت والایی است که زنان داشته‌اند. به طور کلی در جوامع باستانی فلات ایران، زنان موقعیت اجتماعی ممتازی داشتند و دارای قدرت و نفوذ فراوان بودند. زنان در کارهای مهم جامعه، نقش اساسی و تعیین کننده داشتند. نقوش و پیکره‌های برجای مانده از دورهٔ ایلامی نشان می‌دهد که زنان در امور اجتماعی و اقتصادی و مراسم رسمی سیاسی و دینی حضور چشمگیری داشته‌اند.